1. Libya Ekonomisinde Petrolün Önemi

1.1. Libya’nın Ekonomisini etkileyen Yeraltı ve Doğal Kaynakları;

Tarihsel süreç kapsamında yeraltı kaynakları ve doğal kaynaklar özellikle uluslararası ekonomide liberalizmin etkisi ile liberal politikaların global boyutta dünyayı etkilediği yüzyılda stratejik konum, iklim yapısı demografik yapı devletin gücüne etki edebilmektedir.

Uluslararası arenada özellikle ülkenin doğal kaynakları, gelişebilme olasılığını artırabildiği gibi,  ekonomik açıdan refah sağlamaktadır nitekim Libya iklim açısından dezavantaja sahip olmakta fakat doğal kaynaklar açısından

Afrika kıtasının en zengin ülkelerinden biridir. nüfusuna karşın yüksek hidrokarbon gelirleri sebebiyle Afrika’nın en zengin ülkelerinden biri konumunda olan Libya, Arap Baharı süreci sonrasında yaşanan siyasi kaos, iç savaş ve dış müdahaleler sebebiyle son yıllarda her alanda olduğu gibi ekonomide de büyük zorluklarla karşı karşıyadır. Öyle ki yoksulluk, işsizlik ve enflasyon rakamlarının %30’lar civarında seyretmesi, ülkenin ciddi bir ekonomik bunalım içerisinde olduğunu göstermektedir

  • 1955 yılı itibari ile Libya ekonomisinde tarım ve hayvancılık yerine ham petrol önem taşımaya başlamıştır. Petrolden elde edilen gelir ile Libya teknik ve ekonomik açıdan kalkınmasına katkı sağlamaktadır.
  • T.C. Trablus büyükelçiliği, ticaret Müsteşarlığı’nı 2008 raporuna göre; Libya yönetiminin 1980’lerden itibaren önemli sanayi projeleri gerçekleştirmesine ve çeşitli fabrikalar açmasına rağmen, bunların işletilmesinde karşılaşılan sorunlar nedeniyle ülkede işletilmeyen onlarca endüstri tesisi olduğu belirtilmektedir. Mezkûr tesisler ucuz enerjiye rağmen hammadde ve yedek parça konusunda ithalata bağımlı olmaları, kalifiye işgücü ve yetkin yönetim eksikliğinin de etkisiyle uzun süredir atıl haldedir.
  • Ülkedeki en büyük endüstri tesisi Libya Demir ve Çelik Fabrikasıdır. Wadi Şhati bölgesinde bulunan demir rezervleri tesislerin başlıca kaynağını oluşturmaktadır.
  • Üretimin yaklaşık yarısı Avrupa ülkelerine satılmaktadır. Ayrıca sadece sanayi ham maddesi açısından değil hizmet, telekomünikasyon alanlarında da çalışma sağlamaktadır.
  • Kıyı bölgeleri tarıma elverişli olmakla birlikte, tarımın ülke ekonomisine katkısı son derece düşüktür. Geleneksel yöntemlerle sürdürülen tarımsal faaliyetlerde en önemli ürünler zeytinyağı ve hurmadır.

11.2. Enerji Politikaları Kapsamında #Libya

Tablo 1  Dünya Ham Petrol Rezervileri (OPEC 2019)

Enerji politikası genel olarak teknoloji, ekonomi ve enerji ile ilgili kararların alındığı kurumsal yapıdan oluşmakta ve kısa dönemde arz talep yönetimi, uzun dönemde ise planlama faaliyetlerini içermektedir.

Enerji piyasasında denge ve dolayısıyla fiyat; enerji arzı ve talebi tarafından oluşturulmaktadır. Enerji talebini belirleyen başlıca faktörler; ekonomik büyüme, yaşam tarzı, toplumun kalkınmışlık düzeyi, teknolojik gelişim ve enerji fiyatları olmaktadır.

Enerji arzının belirlenmesinde ise; rezervler, üretim ve yatırım maliyetleri, dönüşüm teknolojileri ile ülkeler ve bölgeler arası ekonomik ve siyasal ilişkiler, ele alınması gereken başlıca faktörler arasında yer almaktadır. Enerji arz ve talebini etkileyen faktörlerin, bilimsel ve gerçek yöntemlerle sürekli öngörülmesi, küresel değişmeler doğrultusunda güncellenmesi ve gereğinde revize edilmesi etkin enerji politikaları açısından önemli bir ön koşuldur

Libya Ülkede bulunan petrol sahaları ile birlikte bağımsızlığının ardından refah seviyesini arttırmıştır. Fakat Kaddafi döneminde özellikle uluslararası aktörlerce yaptırımlara maruz kalmış buna bağlı olarak ekonomisinde petrol dahilinde istenilen yarar sağlanamamıştır.

Dünyadaki petrol rezervlerinin %57’si Ortadoğu’da ve %5’de Kuzey Afrika’da bulunmaktadır. Doğal gaz rezervlerinin ise %41’i Ortadoğu’ da ve %8’de Kuzey Afrika’da bulunmaktadır. Yani Ortadoğu ve Kuzey Afrika coğrafyası küresel petrol rezervlerinin yarıdan fazlasına ve doğal gaz rezervlerinin de yarısına ev sahipliği yapmaktadır.

Libya ihracat gelirlerinin %95’ni petrol, doğal gaz ve rafineri ürünlerinin satışı yoluyla elde etmektedir. Libya petrol ihracatının %85’ni Avrupa’ya yapmaktadır. Söz konusu Avrupa ülkeleri içinde de İtalya ve Fransa Libya’nın petrol ve doğal gaz açısından en büyük müşterileri durumundadır. Libya’daki günlük petrol üretimi kriz öncesi dönemde 1,8 milyon varil düzeyindeydi. Libya’daki neredeyse tüm petrol ve doğal gaz üretim tesisleri kara bölgelerinde-onshore- üretim yapmaktadır. Bu durum üretim maliyetlerini düşürürken söz konusu tesislerin bölgesel siyasi istikrarsızlıklardan doğrudan etkilenmesine neden olmaktadır.

Siyasi istikrarsızlık Libya üzerinde devam etse de sahip olduğu enerji kapsamında beş milyar varil üzeri konvansiyonel rezerv sahibi ülkeler aşağıda listelenmiştir. Bu durumda da Afrika Ülkeleri arasında ilk sırada yer almakla beraber dünya listesinde de hatırı sayılır yeri bulunmaktadır.

2011 yılından itibaren siyasi istikrarsızlık yaşayan Libya OPEC 2019 verilerine göre ilk on ülke arasından sekizinci sırada yerini almaktadır.

Libya Ekonomisinde Petrolün Önemi 2
Tablo 2 Afrika Kıtası Günlük Petro Üretimi kaynak OPEC 2019

Libya uluslararası kamuoyu ve devletler kapsamında, politik anlamda istikrarsızlık olarak değerlendirilen bir süreç içerisinde olsa dahi tedarik edilen petrol kapsamında Avrupa’nın tedarikçileri arasında ilk sırayı almaktadır Avrupa Kıtasında ise  ilk üç ülke Almanya, İspanya ve İtalya olmaktadır.

Libya Ekonomisinde Petrolün Önemi 3
Tablo3’te MIT 2017 verilerine göre hacimsel sıralamada önem arz edecek düzeydedir.

2018 sonu itibariyle Libya’nın yaklaşık doğalgaz üretimi 14 bcm/gün’ dür. Bu Türkiye’nin TANAP ile taşıyabildiği doğalgazın sadece %45’ini oluşturmasına rağmen, Libya’nın doğalgaz açısından teşkil ettiği önem tamamen son on yılda Doğu Akdeniz’de gerçekleşen deniz keşiflerinden dolayıdır. Ek olarak şu zamana kadar Libya doğalgaz ihracını Yeşil Akım Boru Hattı ve Sıvılaştırılmış Doğalgaz (LNG) olarak gerçekleştirdi.

Bölgedeki siyasi durumdan ötürü petrol yatakları ve doğalgaz rezerviler iki yönetime bağlı olarak ayrılmış durumdadır. Ayrıca bölgede istiktrarı etkileyen diğer silahlı unsurlar da bulunmaktadır.

Libya Ekonomisinde Petrolün Önemi 4
Tablo 4 Libya’da unsurların varlığı (Kaynak: www.diplomatikstrateji.com \ DİSAM)

Sirte havzası dışında bulunan enerji kaynakları Halfter yönetiminde bulunmaktadır. Fakat Sirte Havzasının sahip olduğu konum açısından yani denize yakınlığı açısından dezavantajı ekarte etme özelliğine de sahip olmaktadır.

Çıkar grupları kapsamında değerlendirildiğinde Hafter güçleri ülkenin doğusu üzerinde etki edebilmektedir. Bölgede B.M bazı Avrupalı devletler ve Türkiye tarafından tanınan Ulusal Mutabakat birlikleri kuzeyde konuşlanmaktadır. Bölgede öne çıkan çıkar grupları ise şöyledir. Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti’ne (UMH) bağlı birlikler.

Bu birliklerin başında Tümgeneral Usame Cuveyli bulunmakta, Kaddafi’nin devrilmesinde en büyük paya sahip Misrata merkezli güçler, Körfez ülkeleri ve Mısır’ın desteklediği Tobruk merkezli General Halife Hafter’e bağlı Libya Ulusal Ordusu ve Ülkenin batısında, Tunus sınırına yakın Zintan merkezli güçler.

Ülkelerin enerji güvenlikleri ile ulusal güvenlikleri arasında doğrudan ve güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Bu sebeple günümüzde gerek uluslararası gerekse ulusal arenalarda üzerinde konuşulan konuların başında enerji güvenliği gelmektedir

Enerji güvenliği kapsamında iki farklı tanım bulunmakta ve literatürde kabul edilmektedir. Enerji güvenliğinin, enerji ağırlıklı tanımı enerji kaynaklarının bulunabilirliği, erişilebilirliği ve kabul edilebilirliği kavramlarını içine almaktadır. Enerji güvenliğinin, güvenlik ağırlıklı tanımı ise enerji arama, geliştirme, üretim, iletim, çevrim, dağıtım, pazarlama ve tüketim ağındaki tesislerin her türlü saldırıya karşı fiziki olarak korur

Enerji güvenliği kavramı Avrupa Komisyonu tarafından, Stratejik stokların korunması veya ekonomik şartlar için yeterli olmayan ulusal kaynakların yetersizliği yüzünden gelecekte önemli oranda sorun teşkil edecek enerji ihtiyacına karsı, ulaşılabilir ve istikrarlı dış kaynakları sağlama becerisi” olarak ifade edilmektedir

Sonuç;

Önümüzdeki yıllarda ülkede istikrar ve güvenliğin sağlanması durumunda, başta turizm olmak üzere, sanayi, eğitim ve sağlık sektörlerinde önemli atılımların gerçekleştirilmesi sürpriz olmayacaktır.

Arap Baharı sürecinde ülkede yaşanan kaos ortamını fırsat bilen Batılı küresel firmaların hamleleri, başta petrol olmak üzere ülkeye ait zenginliklerin sömürülmesi noktasında büyük riskler barındırmaktadır.

90’lar ve 2000’lerde dış ticarette yakalanan istikrarlı büyüme trendi, Arap Baharı süreci sonrasında büyük zarar görmüş ve dış ticaret rakamları 15 yıl önceki seviyelerine dönmüştür. 2000 yılında 15 milyar dolar olan yıllık ticaret hacmi, 2008 yılında 80 milyar dolara kadar çıkarken, son yıllarda 20-30 milyar dolar civarında seyretmektedir.

2017 yılında dış ticaret hacmi 12.6 milyar dolar ithalat, 19.7 milyar dolar ihracat olmak üzere toplam 32.3 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ülkenin en önemli ticaret ortakları İtalya, Fransa, İspanya, Çin, ABD, Türkiye, İngiltere, Güney Kore, Mısır, Almanya ve Hollanda’dır.

Son dönemlere kadar Libya ekonomisinin temelini tarım, hayvancılık ve küçük el sanatları oluştururdu. Fakat günümüzde Libya ekonomisi denince ilk akla gelen ham petrol ve petrol ürünleri ihracatıdır.

Bu durum, 1955 yılında ülkede petrol emârelerinin belirmesi ve 1959’da Sirte körfezinin güneyinde Zelten’de ilk petrol kuyularının açılmasıyla başladı. Aynı yıl içinde yine denize çok uzak olmayan mesafede Raguba’da başka kuyular açıldı. Bu kuyular uzunluğu 160 kilometreyi bulan petrol boru hatlarıyla Akdeniz kıyısına bağlanınca üretim arttı. 1961’den 1968’e kadar beş büyük boru hattı daha devreye girdi ve boru hatlarının uzunluğu 400 kilometreyi aştı. 1967’deki Arap-İsrail savaşının ardından Süveyş Kanalının kapanması Libya petrolünün önemini büsbütün arttırdı ve petrol ihracatı da beklenmedik bir hızla yükseldi (1999’da kişi başına düşen milli gelir 7000 dolar). Libya’da petrol yanında doğal gaz üretimi de gittikçe önem kazanmaktadır.

Libya’nın geleneksel ekonomik uğraşılarından olan tarım Cefera ovasında, dar kıyı kuşağında ve iç bölgelerdeki vahalarda yapılmaktadır. Tahıl türlerinden en fazla arpa, onu geriden izlemek üzere buğday ve çeşitli sebzeler yetiştirilir. Tütün, zeytin, portakal, vahalarda elde edilen hurma ve diğer meyveler, tarımdaki çeşitliliği sağlar. Hayvancılık olarak koyun, keçi ve deve dikkati çeker. Akdeniz kıyısında ve açığında yapılan balıkçılık da ekonomiye katkı sağlar.

Kaynakça;

1 Kavas, A. (2012). “Tunus-Osmanlı Dönemi”, DİA, C.XLI, İstanbul: Tasam Yayınları

2 Bearman J. (1986), Qadhafi’s Libya, UK, Zed Books Inc.

3 Pamir, A. N. (2006). Enerji Güvenliği, Stratejik Öngörü 2023, Ankara: Avrasya Stratejik          Araştırmalar Merkezi (ASAM), Avrasya-Bir Vakfı Yayını

4 Sevim, C. (2012). Küresel Enerji Jeopolitiği ve güvenliği,  Journal of Yasar University, (26)

5 Bayraç, H. N. (1999). Uluslararası Doğalgaz Piyasasının Ekonomik Analizi, Türkiye’deki     Gelişimi ve       Eskişehir Uygulaması, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınlanmamış     Doktora Tezi, SBE.

6 Aslanoğlu,V, (2012) Libya: Petrol ve doğalgaz varlığı ne kadar, keşfedilmemiş deniz altı            rezervlerine dair ihtimaller ne? https://t24.com.tr/haber/volkan-aslanoglu-yazdi-libya-nin-            petrol-ve-dogalgaz-sahalari-ve-turkiye-nin-potansiyel-kazanimlari,854286 (Erişim Tarihi: 31.12.2019)

7 Diplomatik Strateji (2019). www.diplomatikstrateji.com

8 Güçyetmez,F.T. (2019)  Libya’da Enerji Savaşları                                                                                 https://www.diplomatikstrateji.com/libya-son-   durum-haritasi/

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here