Irak Anayasası, ABD liderliğindeki müttefiklerin 2003’te ülkeyi işgalinden 2 yıl sonra yani 2005’te yazıldı. Ülkedeki ilk seçimlerde aynı yıl içerisinde yapılmıştı. Siyasi yapı o tarihten beri istikrara kavuşamadı. Bu da ülkede ki ekonomik ve sosyal durumu, gündelik hayatı doğrudan olumsuz etkiledi. Ülkenin büyük kısmında oluşan güvenlik açığı beraberinde bombalı saldırıları, sivillerin ölümlerini getirdi. Zaman zaman protestocular sokaklara çıktı.

Nüfusun çoğunun Şii olduğu ülkede siyasetçilerde Şii kesimden seçiliyor. Bu sebeple protestoların büyük kısmı Şiilerin yoğun olduğu bölgelerde yaşanıyordu. Ülkede 2005’ten sonra sürdürülen sisteme göre Başbakan Şii, Cumhurbaşkanı Kürt ve Meclis Başkanı Sünni politikacılar arasından seçiliyordu.

1 Ekim’de başlayan gösterilerde önce başkent Bağdat, ardından da diğer şehirler protestoların etkisi altında.

Gösteriler Neden Başladı?

2003’ten bu yana Irak’ta 450 milyon dolarlık kamu fonunun kayıp olduğu söylentiler arasındaydı. Ülke petrol rezervleri açısından dördüncü sırada, ancak hala ülkede elektrik, su, sağlık ve ulaşım gibi basit kamu hizmetleri dahi tam anlamıyla sağlanmış değil. Ayrıca Dünya Bankasının verilerine göre 40 milyonluk nüfusun neredeyse dörtte biri 1,9 dolarla geçinmekte. Ülkede işsizlik oranı ise 2018’de %7.9’du. Genç işsizlik oranı ise yaklaşık %15. Bununla birlikte ülkede kısa süre önce güvenlik sorunları ve ekonomik istikrarsızlık nedeniyle 10 bin fabrika kapatıldı. Bu da yaklaşık 500 bin kişinin işsiz kalmasına yol açtı. Bu rakamlarda genç nüfusun tepkisine neden oldu. Bu yüzden son olaylarda genç nüfus daha etkin rol almaktadır.

Yaşanan olaylarda ilk günkü sloganlar ve pankartların sağlık ve eğitim sistemindeki bozulma, işsizlik, suikastler, İran’ın Irak üzerindeki etkisi olduğu görülüyordu. Sonrasında açılan pankartlarda ise “Halk rejimin devrilmesini istiyor.” diye atılan sloganlarla 2011’de başlayan ve ‘Arap Baharı’ olarak adlandırılan protesto gösterilerinde birçok Arap ülkesinde yaygınlaşan durumun benzeri bir durum görünüyor.

Bu son gösterilerin ilk çıkış noktasına bir sebepte Irak Başbakanı Adil Abdülmehdi’nin Terörle Mücadele Birimi komutanı Abdulvahab el-Saadi’yi görevden alması oldu. Saadi etnik, dini ve mezhepsel kimliği ne olursa olsun tüm Iraklılar tarafından sevilen bir komutandı ve ABD ile de yakınlığıyla biliniyordu.

Protestolarda İran’ın Etkisi Var Mı?

Gösterilerde “İran dışarı” sloganlarının atılması, İran bayrağının yakılması ‘İran etkisi var mı?’ sorularını akla getirdi. Bu durumu ele alırsak, DAEŞ’le mücadele için 2014’te Irak’taki Şiilerin en üstü olan Ayetullah Ali Sistani’nin çağrısıyla kurulan milis gücü Haşdi Şabi’nin, neredeyse devlet otoritesinin tamamen dışında bir güç haline gelmiş olması gösterideki tepkilerin sebebi. 2014 yılından, DAEŞ’in denetimindeki toprakların büyük bölümünü kaybederek durağanlaştığı 2018 yılına kadar ki sürede Haşdi Şabi, devlet dışında hareket eden bir milis örgütü haline geldi. Dönemin başbakanı Haydar el-İbadi tarafından kontrol altına alınmaya çalışılsa da, Şabi’nin devletten bağımsız hareket ettiği açıktı.

Haşdi Şabi terör örgütü DAEŞ’in 2014’te Musul’u ele geçirmesi ardından Şiilerin dini mercii Ayetullah Ali es-Sistani’nin söylemi üzerine kurulmuştu. Bu yapı Iraklı çeşitli Şii milis güçlerinden oluşmaktadır. İçerisinde az sayıda Sünni Arap ve Hristiyan gruplar yer almaktadır. Bu bünyede yer alan grupların büyük bölümünün İran’la ilişkisi bulunmaktadır.

Şimdiki hükümet başbakanı Adil Abdülmehdi de Şabi’nin sınırlandırılması için adımlar attı. Bunun iki göstergesi var: ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik yaptırım kararları ve Sistani’nin Şabi’nin devlet kontrolüne alınması gerektiğine dair hükmü. Bunun üzerine Başbakan Abdülmehdi’de Şabi için bir başbakanlık kararnamesi yayınladı. Kararname: “milis güçlerine mensup olanların siyasi faaliyetlerde bulunmasını yasaklaması, milis güçlerinin Irak Güvenlik Güçlerine katılması, ekonomik kazanç sağlayan ofislerin kapatılması” gibi maddelerden oluşuyordu.

Irak Başbakanı Adil Abdülmehdi, 1 Temmuz’da yayınladığı kararnameyle, Haşdi Şabi bünyesindeki tüm yapıların en geç 31 Temmuz’a kadar kapanması talimatı vermişti ve bu bürolar kapatılmıştı.

Sokağa Çıkma Yasağı İlan Edildi

Hükümet sokağa çıkma yasakları ilan ederek, internete ve sosyal medyaya erişime kısıtlamalar getirerek gösterileri kontrol altına almaya çalışıyor. Çünkü sosyal medya göstericilerin en büyük iletişim kaynağıydı. Zaten gösterileri başlatan twitter üzerinden atılan etiketle oldu. “Haklarım için protesto ediyorum.” etiketiyle mesajlar büyüdü. Bu yüzden gösterilerin ikinci gününden itibaren internet bağlantıları kesik durumda. Göstericiler şimdi bazı kanallardaki muhabirlerle mesajlaşarak bilgi ulaştırıyorlar. Bu haber kanallarının yayınları üzerinden organize olmaya çalışıyorlar.

Milletvekilleri İstifa Etti

Irak Komünist Partisi üyeleri ve Sairun Koalisyonu milletvekilleri Raid Fehmi ve Hayfa el-Emin, ülkedeki gösterilerin sebep olduğu taleplerin hükümet tarafından yerine getirilememesi nedeniyle görevlerinden istifa ettiler.

Ayrıca Irak Meclisi Basra Milletvekili Muzahim Temimiyle eski Başbakan Haydar el-İbadi liderliğindeki Nasır Koalisyonu Milletvekili Taha Difai de aynı gerekçeyle istifa ettiler.

Irak Siyasetindeki Aktörler Ne Diyor?

Irak’taki Şiilerin mercii Ayetullah Ali Sistani, yönetime reform yolunda açık ve somut adımlar atma çağrısı yaptı.

Irak Meclis Başkanı Muhammed el-Halbusi’ de, halkın isteklerine kulak verilmesi çağrısında bulundu.

Irak meclisinin en büyük grubu “Sairun Koalisyonu”, göstericilerin talebi yerine getirilene kadar meclisteki çalışmalara katılmayacaklarını duyurdu.

Sadr Hareketi lideri Mukteda es-Sadr ise, hükümeti istifaya çağırdı ve erken seçim çağrısı yaptı.

Irak Türkmen Cephesi Lideri Erşat Salihi, olası iç savaştan endişelendiklerini söyledi.

IKBY bölgesi başkanı Neciran Barzani ise, durumun yıllardır art arda gelen Irak hükümetlerinin davranış ve siyaset biçimlerinden kaynaklandığını ifade etti.

Dünya Protestolara Ne Diyor ?

Türkiye Irak hükümetine itidal çağrısında bulundu.

İran, Irak’a olan 2 sınır kapısı Hüsrevi ve Cezzabe’yi kapattı.

ABD ve Suudi Arabistan olaylar karşısında sessizliklerini koruyor.

Bazı uluslararası şirketlerin önlem almaya başladığı, ülkedeki çalışmalarını askıya aldığı da bölgeden gelen söylemler arasında.

Birleşmiş Milletler Irak Yardım Komisyonu Başkanı Jeanine Hennis-Plasschaert protestolara çözüm bulunması için diyalog çağrısında bulundu. Gösterilerdeki şiddet olaylarını da kınadı. Ayrıca BM’nin Irak halkının yanında olduğunu ve diyalog için yardım etmeye hazır olduklarını ifade etti.

Reform Paketi Açıklaması

Erbain törenleri sebebiyle gösterilere ara verilmişti. Hükümet bu süre içerisinde konut edindirme, üniversite mezunlarına iş imkanları ve yoksul ailelere yardım gibi maddelerin bulunduğu bir reform paketi açıkladı. Ancak bunların sorunu çözemeyeceğini belirten protestocular 25 Ekim’de gösterilerine devam etti.

Sairun Koalisyonu Muhalefete Geçti

Irak meclisinin en büyük grubu olan Mukteda es-Sadr’a bağlı Sairun Koalisyonu, muhalefete geçtiğini ve göstericilerin talepleri yerine getirilene kadar oturma eylemi yapacaklarını açıkladı. Sairun Koalisyonu, 329 milletvekili bulunan Irak meclisinde 54 sandalyeyle en büyük grubu oluşturuyor.

Ayrıca Sadr yaptığı açıklamada Irak Başbakanını istifaya çağırdı. Bu çağrışımına Sünni siyasetçilerden de destek geldi. Sokağa çıkma yasağına da tepki gösteren Sadr, göstericilere “Gösterinize devam edin, meclis oturumunda yolsuzluk yapanların cezalandırılması ele alınmadı.” ifadelerini kullanarak onları desteklediğini gösterdi.

Başbakan Abdülmehdi’de Sadr’a bir mektup gönderdi. Bu mektupta “Erken seçim çağrısının amacı hükümetin değiştirilmesi ise bunun için siz ve Hadi el-Amiri’nin yeni hükümetin kurulması amacıyla anlaşması gerekiyor. Böylece Başbakan olarak istifamı sunup birkaç gün veya birkaç saatte hükümeti devredeceğim.” ifadelerini kullandı. Hadi el-Amiri’de mecliste 47 sandalyeyle Fetih İttifakı olarak ikinci büyük grup.

250’den fazla kişinin yaşamını yitirdiği, 11 binden fazla kişinin de yaralandığı gösteriler hala devam ediyor ve ne kadar süreceğini de belli değil. Protestolar devam ederken Irak Cumhurbaşkanı Berham Salih, Başbakan Adil Abdülmehdi’nin istifa etmeyi kabul ettiğini açıkladı. Ayrıca Cumhurbaşkanı Salih, yeni seçim yasasının kabul edilmesi halinde erken seçime de onay vereceğini ifade etti.

Abdülmehdi yıllarca ABD’nin 2003 işgalinden sonra devrilen Sünni lider Saddam Hüseyin’e karşı İran’da aktif olan Iraklı Şii siyasi grubun üyesiydi. 2003’ten sonra Cumhurbaşkanı yardımcısı, Enerji bakanı ve Maliye bakanı olarak görevler aldı.

KAYNAKÇA

1) https://aawsat.com/turkish/home/article/1961016/irak-başbakanı-adil-abdulmehdi-büyük-gösteriye-saatler-kala-yeni-reform-paketi

2) https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-49937453

3) https://orsam.org.tr/tr/irakta-protesto-gosterileri-ve-ekonomik-temelleri/

4) http://www.emakalat.com/tr/download/article-file/63780

5) https://www.aa.com.tr/tr/analiz/abd-iran-geriliminde-hasdi-sabi-dugumu/1546819

6) https://www.independentturkish.com/node/77386/d%C3%BCnya

7) https://tr.euronews.com/2019/10/03/irak-ta-en-az-9-kisinin-oldugu-gosterilerde-halk-ne-istiyor

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here