ABD için Çin ve Rusya tehdit olarak tanımlanmaktadır. Bu ABD ulusal güvenlik belgelerine ve NATO bildirimlerine yansıtılmıştır. ABD için Çin birinci tehdit ifade edilmiştir ve ABD ağırlık merkezini bu yüzden Hint-Pasifik bölgesine vermektedir ve bu anlamda varlığını artırmayı planlamaktadır. ABD Rusya’yı Doğu Avrupa, Karadeniz, Kafkasya ve Ortadoğu’da oyun bozucu problem kaynağı olarak değerlendirmektedir. Bu anlamda NATO müttefiklerinin Rusya’ya karşı dengelemenin yükünü daha fazla yüklenmesini istemektedir. Ki, bu sayede, ABD’de ağırlığını Çin’e karşı oluşturulacak stratejilere verebilsin.

ABD’nin kaya gazı ve petrolünü piyasaya sürerek Avrupa’da Rusya fosil yakıtına alternatif oluşturması ve AB’nin Yeşil Mutabakat kapsamında yenilenebilir enerji payını artırmasıyla Rusya’nın enerji kaynağı ihracatı azalmıştır. Ayrıca Sudi Arabistan’ın girişimi sonucu petrol üretiminin artırılmasıyla birim fiyatlarda büyük düşüş yaşanması Rusya’nın zaten azalan ihracatının gelir değerini de düşürmüştür. Bu haliyle Rusya, her ne kadar silahlı kuvvetleri ve yetenekleri açısından bölge ülkelerine nazaran üstün olsa da bu yeteneklerin angaje olduğu politikaları ilerletecek ve genişletecek uzun vadeli sürdürülebilir ekonomik gelir temelden yoksun görünmektedir. Mevcut angajmanlarındaki kazanımlarını önce muhafaza etmek mümkün olursa da konjonktüre uygun fırsatlardan istifade ile küçük çaplı geliştirmek gibi kısa ve orta vadeli hedefleri gerçekleştirmek durumundadır.

Son dönem gelişmeleri bu olguyu destekler durumdadır. Rusya yakın çevre olarak tarif ettiği kendi ön ve arka bahçelerinde zemin kaybetmektedir. Bellarus’ta halkın demokratik direnişi, Kırgizistan’da Rus yanlısı lidere tepkiler, Karabağ’da Ermenistan’ın kaybetmesi, Moldova’da Rusya’ya muhalif siyasetçinin seçimi kazanması bunlara verilebilecek örneklerdir. Rusya bu gelişmelere açıkça müdahale etmekten çekinmiş, gelişmeleri izlemekle yetinmiş, söylemlerinde meselelerin barışçıl yönde çözülmesini arzu ettiklerini belirtmiştir. Bu Rusya’nın yakın çevresine ilişkin alışık olunmayan devlet refleksidir.

Anlaşılan şu ki, Rusya Ortadoğu, Kuzey Afrika, Doğu Akdeniz ve Afrika Boynuzunda giriştiği jeopolitik hamleleri öncelemekte, kaynaklarını yakın çevresine ayırmak istememektedir. Bu haliyle bir anlamda o da, ABD’nin Hint-Pasifiğe dikkatini ve ağırlığını kaydırması gibi,  dikkatini ve ağırlığını Kuzey Afrika, Ortadoğu, Afrika Boynuzu bölgesine vermektedir. Bir anlamda yakın çevresindeki meseleleri maliyet etkinlik açısından şimdilik göz ardı etmekte ve Karadeniz’den başlayarak Hint Okyanusuna kadar uzanan suyolları ve havzasında aktif olmaya çalışmaktadır. Bu bölgelerde ABD’nin yokluğuyla oluşan boşluğu fırsat bilerek, elindeki kısıtlı kaynaklarıyla maksimum etki yaratmaya çalışmaktadır.

Biden Yönetimi ve Türkiye’ye Yaptırımlar 7

Dolayısıyla Batı açısından Rusya’nın bu bölgede önce dengelenmesi sonra çevrelenmesi gerekmektedir. Bu çok zor bir iş de değildir. ABD Suriye’deki kısıtlı varlığı ve vekil aktör PYD üzerinden bunu yapmakta olup, bunun haricinde ne Ukrayna’da, ne Suriye’de, ne Irak’ta, ne de Libya’da Batı’dan Rusya’nın karşısına hiçbir güç çıkmamaktadır. NATO’daki Avrupalı müttefikler Rusya’nın “arabulucu” ve “müdahaleci” davrandığı Ukrayna, Suriye, Libya, Karabağ gibi alanlarda bırakın karşısına çıkmayı, Rusya ile temas halinde bile değillerdir.

Zenginlik ve savunma yetenekleri açısından Avrupa devletleri bunu gerçekleştirebilecek kapasiteye sahiptir aslında. Ancak alışık oldukları refah düzeyi ve sosyal refah devleti ayrıcalıklarını kaybetme kaygısıyla Avrupa’daki parlamentolar savunma yeteneklerine yönelik harcamalar konusunda “cimri” bir tutum sergilemektedir. Fransa, Almanya ve İngiltere gibi bunu yapabilecek kapasiteye sahip devletlerin hükümetleri bile oluşabilecek kamuoyu baskısı nedeniyle bu işe girişmemektedir.

AB’nin başat ülkeleri için “küresel ısınma”, “göç”, “terrörizm” gibi post-modern hayat tarzına tehdit olan konuların güvenlikleştirilmesi önceliktir. Bu nedenle modern anlamda klasik bir “öteki” olan Rusya’yı dert etmemek, mümkünse ABD’ye havale etmek alışageldik tavrını sürdürmek istemektedirler. Tüm bu çerçeveden bakıldığında, Ukrayna’dan başlayarak Kuzey Afrika’ya kadar uzanan alanda Rusya’nın karşısına sürekli kimin çıktığını görüyoruz?

Türkiye’nin son 15 senedir Rusya ile devlet başkanları üzerinden derin ilişkiler geliştirmiş olduğu malum bir husustur. İlk safhasında ticaret ağırlıklı gelişen ilişkiler Suriye krizinden sonra bölgesel siyasi rekabetle yeni boyut kazanmıştır. Türkiye Rusya ile sahada farklı taraflarda mücadele ederken siyasi düzeyde sürekli temas halinde kalmakta ve bunu kalıcı hale getirmektedir.

Türkiye’nin de Rusya ile aynı bölgelerde etkin olmak çabası içerisinde olduğu uzun zamandır izlenen bir olgudur. Gerekçeleri tartışılabilir olmakla birlikte Rusya ile bu anlamda rekabet halinde olduğu bir gerçektir. Ancak hem Türkiye hem Rusya bu rekabette yaşanan olaylar dolayısıyla süreci krizi haline getirecek bir yaklaşımdan kaçınmaktadır. Yani Türkiye Rusya ile düzenli ve devamlı bir angajman içerisindedir. Bu hem Karabağ’da, hem Suriye’de, hem de Libya’daki çatışma ortamlarında uzun süredir izlenmektedir. Sahada olan hususları siyasi seviyede rahatlıkla görüşüp bir asgari müşterekte buluştukları vakayla sabittir.

Biden Yönetimi ve Türkiye’ye Yaptırımlar 8

Rusya zaman zaman bu konuda Türkiye’yi, ona dolaylı yollardan kayıplar verdirerek, sınamıştır da. Ancak iki devletin liderleri arasındaki bireysel temas neticesinde bunlar bir şekilde sönümlenmiştir. Buna karşılık Türkiye de boş durmamaktadır. Rusya ile gerildiği anlarda Rusya’nın desteklediği taraflara ağır kayıplar verdirerek Rusya’nın imajını zedelemektedir. (Örneğin, Suriye’de rejim kuvvetlerine ağır kayıplar verdirilmesi, Karabağ’da Ermeni kuvvetlerinin yenilmesi, Libya’da Wagner destekli Hafter kuvvetlerinin geri çekilmek zorunda kalması, Rusya’nın verdiği hava savunma sistemleri ve elektronik harp sistemlerinin başarılı olamaması)

Türkiye’nin son dönemde özellikle silahlı İHA, hassas güdümlü mühimmat ve elektronik harp konusunda sahada hasımlarına yönelik ortaya koyduğu bariz üstünlük, Wagner’in karşısına SADAT’ı çıkarması,  Rusya’yı Ortadoğu’daki oyun alanlarında tıkamış vaziyettedir. Türk askerinin Suriye’de, Libya’da, Azerbaycan’da kazanmış olduğu birebir tecrübeyi, Rusya sadece Suriye’de kazanmıştır. Türkiye ayrıca silahlı İHA ve mühimmatını Ukrayna’ya da satmaya başlamıştır. Bu, Rusya’nın Donbas bölgesinde desteklediği ayrılıkçı grupları gerçekten “ısıracak” bir hamledir. Eğer geliştirdiği iddia edilen İHA-savar elektronik karıştırma sistemi çok etkin değilse, Rusya’nın Donbas’ta pozisyonu zayıflayacaktır. Türkiye’nin Ukrayna ile yakın ilişkiler geliştirmesi hem AB hem de ABD politikalarıyla tamamen örtüşmektedir.

Neticede Türkiye, NATO’daki diğer Avrupalı müttefiklerin hiç birinin yapmadığını tek başına Rusya’ya karşı yapmaktadır. Bunu yaparken ABD’den veya diğer NATO ülkelerinden herhangi bir destek talep de etmemektedir. Bu açıdan düşünüldüğünde Türkiye ABD için aslında değerli bir müttefik olarak görülmektedir. Karadeniz’de Bulgaristan ve Romanya’ya dayanarak Rusya’nın dengelenmesi mümkün değildir. Türkiye gerekmektedir. Gürcistan ve Azerbaycan ile mükemmel ilişkileri olan Türkiye, Rusya’nın ve İran’ın Hazar havzasında dengelenmesi için önemli bir aktördür. Türkiye bu bölgelerde sessiz de olsa NATO ve ABD ile uyum içerisinde hareket etmektedir. Karadeniz semalarında Rus uçaklarının Türk Hava Kuvvetleri uçaklarının da arasında bulunduğu NATO hava gücü tarafında önlenmesi vakayla sabittir. Türkiye Irak ve Suriye’ye yönelik politikalarıyla buraların İran hilaline dönüşmesine engellenmesine de katkı sağlamaktadır. Türkiye de Suriye’de Esad rejiminin düşürülmesi taraftarıdır.

Türkiye Rusya’yı dengelemeyi kendi özerk dış politikası kapsamında kimse ona dikte etmeden yapmaktadır. Ayrıca Türkiye kendi geliştirdiği savunma yetenekleri ile etkin olmayı başarabilecek konuma gelmiştir. Bağımlılığı azalmıştır. Ne ABD’ye, ne NATO’ya, ne de Avrupalı ülkelere bu konuda herhangi bir yükü yoktur. Diğer NATO ülkeleri Trump’ın zorlamasıyla bir miktar artış yapsalar da halen GSMH’larına oranla savunma harcamaları düşüktür. Türkiye ne başkanlık sistemi öncesi ne de sonrasında savunma yeteneklerine yapılan harcamada herhangi bir kısıtlamaya gitmemiştir. İktidar ve muhalefet bu anlamda herhangi bir sürtüşme yaşamamışlardır. Ayrıca, başka ülkelere harekât icra edilmesi konusunda Meclis’te muhalefet sıkıntı çıkarmamaktadır. Yani Türkiye’nin savunma politikalarını kısıtlayan bir siyasi iklimi bulunmamaktadır. Bu NATO içerisinde artı bir değerdir.

Türkiye’nin Rusya’dan S-400 alması, Doğu Akdeniz’de Yunanistan ve GKRY ile egemenlik için siyasi mücadele yürütmesi, İsrail ile ilişkileri Gazze üzerinden bozmuş olması, Suriye’de PKK koridorunu ABD’ye rağmen engellemesi, ABD açısından anomaliler olarak öne çıkmaktadır. Çin’e ağırlık verdiği bir dönemde bu meselelerle uğraşmanın ABD için aslında çok da fazla kıymeti harbiyesi yoktur.

Suudi Arabistan ve BAE’nin ABD projesi olan PYD için kaynak tahsis etmeleri, pahalı silah sistemleri satın almaları haricinde, BAE, GKRY, Yunanistan, Mısır, Sudi Arabistan ABD için hem askeri anlamda hem de siyasi anlamda o kadar da güvenilir bölgesel müttefikler olamazlar. Trump tarafından frenlenen ABD yürütme ve yasama organlarının Türkiye’ye karşı menfi tutumunun kaynağı reel politik düşünce olamaz. Eğer öyle olsaydı, çerçevesini çizmeye çalıştığımız gerçeklikte Türkiye’ye karşı menfi bir tutum takınması mantıksız olmaktadır.

Mesele Doğu Akdeniz’deki hidrokarbon rezervleri olmuş olsa, çoğu ABD’li büyük şirketlerce ve onların bağlıları tarafından çıkarıldıktan sonra, bu rezervlerin hangi ülkenin egemenliğinde olduğu ABD için çok da önemli değildir. Elbette kilit meselenin İsrail’in güvenliği olduğu ayan beyan ortadadır. ABD, siyonizm ideolojisinin üzerine kurulmuş olan demokratik din devleti İsrail’i kendi ideolojisi gereği korumak zorunda olduğunu hissetmektedir. Siyasi ve bürokratik kültür bunun üzerine oturtulmuştur. Özellikle Cumhuriyetçiler bu anlamda daha isteklidir. İsrail’in güvenliğine karşı tehdit oluşturabilecek ideolojik akımların bölgede zemin kazanmasının önünü başlamadan kesmek istemektedirler. Suriye İsrail için artık bir tehdit olmaktan çıkmıştır. İran’ın yanında Türkiye’ye ilişkin bir tehdit algılaması oluşturulma çabası vardır. Bunda Erdoğan’ın hararetli hamasi söylemlerinin payı büyüktür.

Erdoğan iktidara geldikten bir süre sonra İsrail’in olduğundan çok fazla etki yarattığından, Filistinlilere zulüm ettiğinden şikâyet etmeye başlamıştır. Erdoğan bu akıma yakın yönetimlere, gruplara yardım ederek bölgede etkinliğini artırma çabasındadır. Filistin, Suriye ve Libya bunun örnekleridir. Yunanistan ve GKRY bu durumu fırsat bilip, 2010 yılından itibaren İsrail’le ilişkileri derinleştirmeye uğraşmışlardır. Cumhuriyetçi yönetim altındaki ABD’nin Yunanistan ve GKRY’ye Doğu Akdeniz’deki sorunlarda koşulsuz desteğinin temel nedeni budur. Kısacası, ABD’nin Türkiye nezdinde bölgesel politikaları daha çok duygusaldır diyebiliriz. İsrail’in güvenliği, Türkiye’yle arası açılmış olduğu için, Mısır, paralı körfez ülkeleri ve GKRY-Yunanistan ikilisine bırakılmıştır.

Biden Yönetimi ve Türkiye’ye Yaptırımlar 9

ABD Başkanlık seçimlerini demokrat başkan adayı Biden’in kazanmasıyla ABD’nin İsrail’e yönelik tutumunun Obama dönemindeki gibi sertleşeceği tahmin edilmektedir. Ayrıca Türkiye’ye yönelik politikaların daha realist çizgiye çekileceği beklentisi etkin medya kuruluşlarında dile getirilmektedir. Buna mukabil Türkiye’nin de Biden yönetiminin beklentilerine yönelik bir çerçeve siyaseti 2020’den önce oluşturma gayretinde olduğu, gelen tepkilere bağlı olarak ABD Başkanlık devrine kadar olan süreçte pozisyonunu rektifiye etmeye çalışacağını daha önceki yazıda dile getirmiştik.

Yakın dönemde İsrail’in etkin medya kuruluşlarında İsrail’in Türkiye’yle muhtemel deniz yetki alanları paylaşımının, GKRY ile yaptığından çok daha fazla alanı İsrail’e sağlayacağı teması işlenmektedir.[1] Bu durumda GKRY’nin umudunu bağladığı Afrodit rezerv sahasının da İsrail’in olması gündeme gelecektir. Yine aynı medya kuruluşlarında Türkiye ile İsrail’in gizli servislerinin güvenlik için değil diplomatik ilişkilerin geliştirilmesi için görüştükleri haberleri geçmektedir. Türkiye’nin İsrail’e maslahatgüzar seviyesinde tuttuğu diplomatik temsilciliğine Erdoğan’a yakın bir ismi büyükelçi olarak atayacağı söylenmektedir. Türkiye ve İsrail’de yönetici siyasi elitin ideolojik yaklaşım farklılıkları sergilediği bu süreçte dahi iki ülke ticari ilişkilerinin hiçbir zaman bozulmadığını da bir parantez açarak belirtmekte fayda vardır.

Bunun yanı sıra, Erdoğan’ın Türkiye’deki Musevi toplumu ve iş adamlarıyla kişisel ilişkilerinin iyi seviyede olduğu da bilinmektedir. Erdoğan’ın tüm söylemlerinde anti-semitizme karşı olduğunu, İsrail devletinin teröre varan ideolojik uygulamalarının esas sorun olduğunu vurgulaması bu yüzdendir denilebilir. İki ülkenin ilişkilerinin geliştirilmesi için Türkiye’deki Musevi cemaatin bu anlamda devreye girdiği, Türkiye kökenli İsrail vatandaşları vasıtasıyla da İsrail’de bu yönde kamuoyu oluşturmaya çalıştıkları anlaşılmaktadır. Yine Tel Aviv’e görevlendirilecek büyükelçi olarak Kudüs İbrani Üniversitesinde lisansını yapmış ve Yahudi çalışma merkezlerinde araştırmalar yapmış bir akademisyenin isminin geçmesi bu anlamda prestij kazandıracak bir hamle olarak değerlendirilebilir. Önümüzdeki süreçte İsrail’de de hükümet değişikliği olacağı değerlendirildiğinde bu tarz girişimler anlamlı görünmektedir.

Ayrıca Türkiye ve İsrail ilişkilerine ilişkin bu haberlerin Rusya’nın İsrail hakkındaki olumsuz açıklamalarından hemen sonra gelmesi de ilginçtir.[2] İsrail’in Suriye’deki İran ve yanlısı unsurlara hava saldırılarından rahatsız olan Rusya, İsrail’i Ortadoğu’daki huzursuzlukların sebebi olmakla suçlamıştır. Bu durum İsrail’in, Rusya ile birçok cephede rekabet halinde olan, Türkiye ile yakınlaşmak istemesine başka bir etken olarak değerlendirilebilir. BAE ve Bahreyn’in İsrail’le ilişkileri normalleştirmesinden sonra, Sudi Arabistan, beklentilerin aksine, Filistin meselesi çözülmeden İsrail’le resmi ilişkiler kurmayacağını açıklamıştır. Bu açıklamayı Arap kamuoyunda kutsal yerlerin emanetçisi olmasının sıfatıyla tepki almamak ve ayrıca İsrail’i de normalleşme istiyorsa adım atmaya ikna etmek amaçlı yapmış olduğu değerlendirilebilir. Aynı açıklamalarla paralel olarak Türkiye ile hiçbir sorunları olmadığını da belirtmiştir. Yine buna ilave olarak, Katar’a uyguladığı ablukayı gevşetmeye başlamıştır. Sudi Arabistan’ın bu hamleleri, Trump yönetimi ve BAE ile bölgede radikal değişikliklere imza atmaya başlayan veliaht prens Muhammed Bin Salman’ı frenleme niyetinin olduğunun göstergesidir. Açıklamaların Kral Salman’a yakın olan isimlerden gelmesi bu düşünceyi güçlendirmektedir. Biden yönetimine ters düşmemek adına atılan bu adımların ardında ayrıca İran’ın Yemen’de Husiler vasıtasıyla olan faaliyetlerinin engellenmesine ilişkin İran’la ilişkileri normal olan Katar ve Türkiye üzerinden destek bulma çabası da vardır. Türkiye’den bu kapsamda silahlı İHA sipariş verebileceğine ilişkin değerlendirmeler de yapılmaktadır.

Tüm bunlara bakıldığında, Trump’ın reddettiği Türkiye’ye yönelik yaptırımları kongrenin değiştirmeden tekrar yollaması nedeniyle Trump’ın kısmen uygulamaya sokmak zorunda kalacağı beklenmektedir.[3] Trump bu yaptırımları, Erdoğan’la arasındaki kişisel anlaşmalar sayesinde engellemişti ama şimdi ofisten ayrılmadan kısmen uygulamaya sokma ihtimali var. Biden yönetiminin ise kurumsal olarak daha gerçekçi nedenlerle böyle bir politikaya karşı çıkabileceği değerlendirilmektedir. Bunun altyapısı için de İsrail ve Türkiye’nin ilişkilerinin geliştirilmesine yönelik dinamiklerin harekete geçirildiği ve hatta Sudi Arabistan’ın da bu denklemde yerini alacağı anlaşılmaktadır. Nitekim Biden yönetiminin Türkiye ile ilişkileri geliştirme niyetinde olabileceğinin ilk emareleri belirmeye başlamıştır.[4] ABD basınında Türkiye’nin sıraladığımız özelliklerini belirten, aslında yüzünün daha çok Batı’ya dönük olduğunu vurgulayan ve izole etmenin onu Rusya’nın yanına iteceği değerlendirmesini yapan demeçler yayımlanmaya başlanmıştır. Biden’in ofise geçtikten 100 gün içerisinde Berlin’de yeni dönem dış politikasına ilişkin yapması beklenen konuşmasında Rusya minvalinde Türkiye’nin hakkını teslim edebileceğini düşünmek çok temelsiz bir beklenti olmayacaktır.

HASAN YILMAZ

 Emekli Albay, KTÜ Uluslararası İlişkiler Programı Doktora Öğrencisi,

hasanyilmaz28@gmail.com

 

Kaynak

[1] Israel, Cyprus Discuss Redrawing Lines in Huge Mediterranean Natural Gas Field – The Media Line

[2] https://www.newsweek.com/russia-israel-problem-mideast-defends-iran-allies-1553259

[3] https://twitter.com/SETADC/status/1336036381739651073?s=20

[4] The U.S. Takes Tougher Tone With Turkey as Trump Exits – The New York Times (nytimes.com)

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here