Uluslararası örgütlerin, devletler arasında var olan çatışmaların azaltılması yönünde etkileri olduğu, liberal kuramların temel argümanlarından biri olarak kendini göstermektedir. Buna göre uluslararası sistemin anarşik yapısı içerisinde olan devletler, uluslararası örgütler aracılığıyla işbirliği içerisinde bulunarak, askeri çatışmaların azalmasında etkili olabilmektedir.

Liberal Düşünceler

Liberal kuramlara göre küresel ölçekte bir güvenlik mekanizmasının var olması, uluslararası hukukun etkin bir şekilde işlemesiyle ilintilidir. Buna göre uluslararası hukukun uygulanması sadece devletlere bırakılmış olsaydı, verimli ve yeterli düzeyde sonuçlar alınması mümkün olmazdı. Zira devletler egemen aktör olarak kendi çıkarları doğrultusunda hareket etme eğilimindedirler. Bu nedenle Liberal düşünceler, devletlerin uluslararası hukuka uygun hareket etmelerini sağlayacak uluslararası mekanizmaların kurulmasını savunurlar.

Bu mekanizmaların en önemlisi, uluslararası örgütlerdir. Uluslararası örgütlerin ortaya çıkmasında iki temel nedenden bahsedilebilir. Birincisi ortak amaç veya çıkarların gerçekleştirilmesidir. Siyasal bir örgüt olan devletin birçok amacı ve bu amaçlar doğrultusunda belirlenen çıkarları söz konusudur. Devletlerin bazı amaçlarını tek başına gerçekleştirebilmesi zordur.

Fakat birkaç devlet bir araya gelip güçlerini birleştirerek ortak amaçlar belirlerler. Bunları daha kolay bir biçimde gerçekleştirmek isterler. Böylece uluslararası örgütler oluşur. İkinci neden ise, uluslararası ortamda devletlerin düzen ve istikrar arayışıdır. Uluslararası sistemin anarşik yapısının belli bir istikrara kavuşturulması gerekliliği uluslararası örgütlerin ortaya çıkmasında etkilidir.

Sosyal Alandaki Etkileri

Uluslararası örgütler, ekonomik, siyasal, askeri, kültürel, sosyal, iletişim, teknoloji, sağlık, güvenlik gibi birçok alanda devletlerin sorunlarına çözüm bulmak, maliyetlerini azaltmak, birimlerinin kapasitelerini arttırmak, prestij kazanmak ya da etki kapasitelerini yükseltmek gibi amaçlarla faaliyet göstermektedirler. Uluslararası hukukun uygulanması açısından, uluslararası örgütlerin varlığını şart olarak gören liberal kuramlar aynı zamanda işbirliği odaklı bir güvenlik anlayışı ortaya koymuşlardır.

Buna göre uluslararası ilişkiler sıfır toplamlı bir oyun değildir. Mutlak kazanç varsayımı ile hareket eden aktörler, işbirliğine yönelirler ve bu işbirliğinden kazanç sağlarlar. Liberal yaklaşımlarda uluslararası sistemin anarşik yapısı kabul edilir fakat işbirliği ve uluslararası örgütlenmeler açısından bir engel olarak görülmez. Rekabet ve çatışmanın sistemin anarşik yapısından ya da devletlerin kötü niyetlerinden değil, yanlış algılamalardan kaynaklandığı ileri sürülmektedir.

Uluslararası örgütler devletlerin sosyalleşme aracı olarak görülür. Devletler, uluslararası örgütler aracılığıyla sosyalleşirler. Böylece birbirleri arasında yaşanan yanlış algılamaların giderileceğine inanılır. Bu yanlış algılamaların giderilmesiyle devletlerarasında yaşanan çatışmalar azalacaktır. Bu anlamda bakıldığında, uluslararası örgütlerin, uluslararası güvenlik bağlamında yadsınamaz bir yeri olduğu açıktır.

John R. Oneal’a göre devletler arasındaki ticari ilişkiler ve ekonomik bağımlılık, devletlerarasındaki askeri çatışmaları önleyen önemli etkenlerden birdir. Ayrıca demokratik devletlerin içinde yer aldığı bir örgüte üyelik, üyeler arasındaki çatışma olasılığını yüzde 33 oranında azaltmaktadır.

Uluslararası Örgütler Faktörü

Liberal teoriye göre uluslararası örgütler, işbirliği olasılığını arttırırken çatışma ihtimalini azaltır. Uluslararası örgütlerin askeri çatışmaları engellemedeki etkileri beş temel esasta ele alınabilir.

Birincisi: Kolektif güvenlik örgütleri ve ittifaklar, çatışmaya dur demek için uzlaşarak ya da caydırmada fikir birliği yaparak çatışma ihtimalini engelleyebilir.
İkincisi: Uluslararası ve bölgesel kuruluşlar ihtilaflarda araya girebilir.
Üçüncüsü: Uluslararası rejimler anlaşmalara uyduklarını gösterebilir veya gelecek anlaşmalar için işlem maliyetlerini düşürebilirler.
Dördüncüsü: Uluslararası kuruluşlar çatışma düşürücü normları teşvik edebilir ve kimlikler ile bağlı ilişkileri değiştirebilirler. Son olarak, uluslararası örgütler algılanan maliyetleri ve askeri çatışmaların faydalarını, işbirliği alanlarını geliştirerek ya da güven kurmak için, tekerrür eden ilişkiler için seçenekler oluşturarak değiştirebilir. Çoğu uluslararası kuruluş bu mekanizmaları birlikte kullanmak vasıtasıyla çatışmayı azaltabilir.

Sonuç Olarak;

Robert Keohane ve Lisa Martin’e göre uluslararası örgütler, devletlerarası karşılıklılık ilkesinin gözetilmesi, işbirliğinin belirlenen hedefler doğrultusunda tertip edilmesi ve yürütülmesine katkı sağlayarak kalıcı barışa hizmet etmektedir. Uluslararası sistemin anarşik yapısına rağmen uluslararası örgütler bu sistem içerisinde kendine önemli bir yer edinebilmiştir.

İşbirliği veya sistemin istikrarı için kurulan bu örgütlerin, küresel ölçekte çatışmayı azaltmada başarılı olduğunu söyleyebiliriz. Sistemin anarşik yapısı nedeniyle, uluslararası alanda çatışma veya çatışma riski-ihtimali devam edecektir ve bu doğal bir durumdur.

Sistemin anarşik yapısına rağmen, devletlerarası ikili ilişkiler ölçeğinde gerçekleştirilen nicel araştırmalar, aynı uluslararası teşkilata üye olan devletlerarasındaki çatışma ihtimalinin daha az olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda uluslararası örgütlerin, devletlerarasındaki çatışmayı tamamen ortadan kaldırmasını beklemek ütopik olsa dahi, çatışma ihtimalinin azaltılması yönünde başarılı olduğunu söylemek mümkündür.

                                                                                                   Fatih ELCAN
KAYNAKÇA

Ramazan Gözen, ‘’Uluslararası İlişkiler Teorileri’’ İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.

Davut Ateş, ‘’Uluslararası Örgütler’’, Dora Yayıncılık, 2012.

Duygu Özlük, “Çatışma Yönetimi Aracı Olarak Uluslararası Örgütler”, Nezir Akyeşilmen (ed.), Barışı Konuşmak, Ankara: ODTÜ Yayıncılık, 2013.

Atilla Sandıklı, Bilgehan Emeklier, ‘’Güvenlik Yaklaşımlarında Değişim ve Dönüşüm’’, Bilgesam Yayınları, 2012.

Myriyam Dunn Cavelty, Victor Mauer, ‘’The Routledge Handbook of Security Studies’’, Routledge, 2010.

Atilla Sandıklı, Erdem Kaya, ‘’Uluslararası İlişkiler Teorileri ve Barış’’, Bilgesam Yayınları, 2014.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here